Taslak sürüm · İçerik kamuya açık kaynaklardan derlenmiştir, doğrulama sürüyor.
Hafıza MüşterekleriKaybettiklerimizin arşivi
12 Eylül 1980 · Darbeler dönemi

12 Eylül 1980 askerî darbesi

Genelkurmay Başkanı Kenan Evren önderliğinde ordu, emir-komuta zinciri içinde yönetime el koydu; Meclis feshedildi, siyasi partiler ve sendikalar kapatıldı. TBMM Darbeleri Araştırma Komisyonu verilerine göre 650 bin kişi gözaltına alındı, 517 kişiye idam cezası verildi, 50 kişi idam edildi, 171 kişinin işkenceden öldüğü belgelendi.

Gözaltı
650 bin kişi
İdam
517 karar · 50 infaz
İşkencede ölüm
171 kişi (belgelenen)

Toplumsal ve siyasal arka plan

1970'lerin sonunda siyasal şiddet her gün can alıyordu. Maraş ve Çorum katliamları, sıkıyönetim ilanları ve ekonomik kriz darbenin gerekçeleri arasında sayıldı. Cezaevlerindeki koşullara karşı ölüm oruçlarında da tutuklular hayatını kaybetti. bianet'in aktardığına göre 1982'de Diyarbakır Cezaevi'nde Kemal Pir, Mehmet Hayri Durmuş, Akif Yılmaz ve Ali Çiçek; 1984'te Metris'te başlayan eylemde Abdullah Meral, Haydar Başbağ, Mehmet Fatih Öktülmüş ve Hasan Telci yaşamını yitirdi. Kaynak, Diyarbakır'daki eylemi PKK'li tutuklularla, Metris'tekini Devrimci Sol ve TİKB davası tutuklularıyla ilişkilendirir; bu bilgiler Halkın Kurtuluşu aidiyetini göstermez.

Olayların seyri

  1. 12 Eylül 1980, 03.59TRT radyosundan darbe duyuruldu; Meclis ve hükümet feshedildi.A · Belgelenmiş
  2. 1980–1983Siyasi partiler ve DİSK başta olmak üzere sendikalar kapatıldı; 1 milyon 683 bin kişi fişlendi.A · Belgelenmiş
  3. Ekim 1980Darbe sonrası ilk idamlar gerçekleştirildi; kaynaklarda infaz tarihi farklı aktarılıyor.B · Birden çok kaynak
  4. 1980–1984Haklarında idam cezası verilenlerden 50'si asıldı: 18 sol görüşlü, 8 sağ görüşlü, 23 adli suçlu, 1 ASALA militanı.B · Birden çok kaynak
  5. 1982Askerî yönetimin hazırladığı Anayasa halkoylamasıyla kabul edildi.A · Belgelenmiş
  6. 2012TBMM Darbeleri ve Muhtıraları Araştırma Komisyonu bilançoyu raporlaştırdı.A · Belgelenmiş

Kaybettiklerimiz

Darbe döneminde hayatını kaybedenler

Bu liste darbe döneminde cezaevlerinde, işkencede veya idam edilerek yaşamını yitirenlerin tamamını içermez.

Kaynakların ayrıştığı noktalar

İdam edilen sayısı
Bir anlatıma göre50 kişi (TBMM raporu, pek çok kaynak).
Diğer anlatıma göre49 kişi (bazı kaynaklar).
İlk idamların tarihi
Bir anlatıma göreİHD'nin suç duyurusu ekindeki listede Necdet Adalı ve Mustafa Pehlivanoğlu için 7 Ekim 1980 yer alır.
Diğer anlatıma göreMilliyet, Necdet Adalı için 8 Ekim'i verir; Pehlivanoğlu'nun 7 Ekim'i 8 Ekim'e bağlayan gece idam edildiğini aktarır.

Kaynaklar

  1. İHD — 12 Eylül 1980 askerî darbesine ilişkin suç duyurusu ve idam listesi
  2. Milliyet — 12 Eylül sonrası idamlar
  3. bianet — Türkiye'de ölüm oruçları
  4. Diken — 12 Eylül darbesinin mimarı Kenan Evren'in kanlı mirası (TBMM raporu)
  5. Milliyet — 37 yıldır kanayan yara: 12 Eylül
  6. Cumhuriyet — Faşist darbenin üzerinden 42 yıl geçti
  7. T24 — 12 Eylül Darbesi'nin 41. yıl dönümü
  8. Medyascope — 12 Eylül darbesinin üzerinden 42 yıl geçti