Guhertoya pêşnûmeyê · Naverok ji çavkaniyên giştî hatiye berhevkirin, piştrastkirin didome.
Hafıza MüşterekleriArşîva kesên me winda kirin
Mustafa Suphi
Beşdariya bikarhêner · Destûra bikaranîna van wêneyan nehatiye piştrastkirin; berî weşandinê divê ji xwediyên mafan destûr were girtin.
1908–1923Tevgera karkerî û sosyalîstTKPKuştina siyasî

Mustafa Suphi

1883 – 1921

Damezrîner û serokê yekem ê Partiya Komunîst a Tirkiyeyê. Ew bi 14 hevalên xwe yên heyeta ku ji bo beşdarbûna Şerê Rizgariyê yê li Anatoliyê bi rê ketibû, li deryaya Trabzonê hate kuştin.

Jidayikbûn
1883 · Giresun
Windabûn
Şeva 28–29ê Çileya 1921ê · Deryaya Trabzonê, Deryaya Reş
Awayê windabûnê
Kuştina siyasî (bi kom)
Gor
Cenaze avêtin deryayê; gora wî tune

Jînenîgariya kurt

Di 1883an de li Giresunê hate dinyayê. Xwendina xwe ya seretayî li Qudsê û Şamê, lîse jî li Erziromê xwend. Di kongreya ku di 1920an de li Bakûyê pêk hat de Partiya Komunîst a Tirkiyeyê hate damezrandin û ew wekî serok hate hilbijartin; pêşîniya partiyê ew bû ku rêxistinê bibe Anatoliyê. Heyet di Kanûna 1920î de bi riya Qersê ket Anatoliyê, li bajarên ku di wan re derbas bû rastî xwepêşandanên dijber hat û ber bi Trabzonê ve hate şandin. Di şeva 28ê ber bi 29ê Çileya 1921ê de, Suphi û 14 hevalên wî li qeyikekê hatin siwarkirin û ji aliyê kahyayê qeyikvanan Yahya û zilamên wî ve li Deryaya Reş hatin kuştin. Berpirsiyariya siyasî ya van kuştinan hîn jî di dîroknivîsiyê de tê nîqaşkirin.

Beşên berfireh ên li jêr têne wergerandin; niha eslê tirkî tê nîşandan.

Jiyana wî

Toplumsal köken ve eğitim

Giresun'da doğdu; çocukluğu ve öğrenim yılları Kudüs, Şam ve Erzurum arasında geçti. [Araştırılacak: ailenin konumu, yükseköğrenim ve 1908 sonrası yazıları.]

Politikleşme

[Araştırılacak: II. Meşrutiyet dönemi yazıları ve sürgün yılları. Kaynak önerisi: Mustafa Suphi İlk Yazılar, Amaç Yayıncılık, 1989.]

TKP'nin kuruluşu

1920'de Bakü'de toplanan kongre Mustafa Suphi'yi genel başkan, Ethem Nejat'ı genel sekreter seçti. Parti, Kurtuluş Savaşı'nda komünist hareketin yer almasını hedefliyordu.

Anadolu yolculuğu ve ölüm

Heyet 28 Aralık 1920'de Kars'a ulaştı. Ankara'da 22 Ocak 1921'deki gizli oturumda parti hedef gösterildi. Trabzon'a girerken çevrilen heyet, 28 Ocak gecesi tekneye bindirildi ve Sürmene açıklarında öldürüldü. Eşi Maria (Meryem) Suphi alıkonuldu.

Ramanên wî

Di banga xwe ya ji karker û gundiyên feqîr ên Tirkiyeyê re de got ku azadiya tam û mayînde tenê bi hilweşandina desthilatdariya sermayeyê û belavbûna şoreşa sosyalîst gengaz e. Wî dixwest TKPyê di nav Şerê Rizgariyê de wekî hêzeke li dijî dagirkeriya împeryalîst bi cih bike.

Rêza jiyanê

Rêzên gewr bûyerên serdemê ne.
  1. 1883Giresun'da doğdu.B · Gelek çavkanî
  2. 1908II. Meşrutiyet'in ilanı.
  3. 1920Bakü'de TKP kuruldu; genel başkanlığa seçildi.B · Gelek çavkanî
  4. 28 Ara 1920Heyet Kars'a ulaştı.C · Yek çavkanî
  5. 22 Oca 1921TBMM gizli oturumunda TKP ve Suphi hedef gösterildi.B · Gelek çavkanî
  6. 28–29 Oca 1921Trabzon açıklarında 14 yoldaşıyla öldürüldü.B · Gelek çavkanî
  7. 1923Cumhuriyet ilan edildi.

Xalên ku çavkanî ji hev cuda dibin

Agahiyên dijber nayên jêbirin; hemû bi çavkaniyên xwe re tên nîşandan.

Öldürülenlerin sayısı
Li gorî vegotinekêSuphi ile birlikte 15 kişi (yaygın anlatım: “Onbeşler”).
Li gorî vegotineke din16–17 kişi (bazı akademik çalışmalar ve anma metinleri).
Siyasi sorumluluk
Li gorî vegotinekêAnkara hükümeti olayı bir deniz kazası olarak açıkladı.
Li gorî vegotineke dinPek çok tarihçi, cinayetin bölgedeki askerî ve siyasi yönetimin bilgisi dahilinde örgütlendiğini savunuyor.

Galerî û belge

Çavkanî

  1. bianet — On Beşler İçin Karadeniz'e Çiçekler
  2. bianet — Öldürülüşünün 100. yıldönümünde Mustafa Suphi
  3. soL — Mustafa Suphi ve yoldaşları 104 yıl önce katledildi
  4. Karar — 28 Kânunusâni'yi unutma
  5. Atatürk Ansiklopedisi — Mustafa Suphi (1883-1921)
  6. TÜSTAV — 15'ler Hatırası (tanıtım)
A · BelgekirîB · Gelek çavkanîC · Yek çavkanîD · Çavkanî li hev nakin

Jiyanên din

Abdi İpekçi1929–1979 · MilliyetAhmet Akman1992 · Güneydoğu · BelirtilmemişAhmet Balıcı1992 · Güneydoğu · BelirtilmemişAhmet Kaçmaz1938–2021 · TSİPAhmet Kalpar5 Aralık 1993 · Siverek, Şanlıurfa · BelirtilmemişAhmet Saner1959–1981 · MLSPBAhmet Taner Kışlalı1939–1999 · Cumhuriyet · CHPAli Aktaş (Ağtaş)1956–1983 · TKP/ML HareketiAli Başpınar1949–2008 · Dev-YolAli Kayahan12 Eylül 1980 öncesi · BelirtilmemişAli Uygur12 Eylül 1980 öncesi · BelirtilmemişAlpaslan Özdoğan–1971 · THKOAyhan Efeoğlu1992 · BelirtilmemişAyhan Kaya–2015 · Halkın Kurtuluş PartisiBahriye Üçok1919–1990 · SHPBattal Mehetoğlu1947–1969 · FKFBehice Boran1910–1987 · TİPCemil Kırbayır1980’de kaybedildi · Cengiz Argüç–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıCüneyt Tandoğan–1979 · Halkın KurtuluşuDeniz Acar–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıDeniz Gezmiş1947 – 1972 · THKODoğan Öz–1978 · Efraim Ezgin–1978 · TİPElif Tuncer1953/1954–1991 · İHDEngin Yüzbaşıoğlu–1979 · Devrimci DerlenişErdal Eren1961/1962–1980 · TDKPErdal Eroğlu–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıErdoğan Yazgan–1983 · Üçüncü YolFaruk Erzan–1978 · TİPFehmi Gökçek12 Eylül 1980 öncesi · BelirtilmemişFehmi Tosun1995’te kaybedildi · Fikret Özbilgin–2026 · HalkevleriFikri Sönmez1938–1985 · Dev-YolGürsel Dursun–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıHakan Yurdakuler–1976 · Devrimci gençlikHamdullah Berk–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıHasan Akdoğan–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıHasan Asker Özmen1956–1980 · Halkın KurtuluşuHasan Gülünay1992 · BelirtilmemişHasan Ocak1965–1995 · Hasan Telci–1984 · Dev-SolHaskar Kılıç–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıHayrettin Eren1980’de kaybedildi · Hıdır Aslan1958–1984 · Dev-YolHisni Özer1992 · Güneydoğu · BelirtilmemişHürcan Gürses–1978 · TİPHüsamettin Yaman1992 · BelirtilmemişHüseyin Boral–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıHüseyin Cevahir1945–1971 · THKP-CHüseyin İnan1948/1949 – 1972 · THKOHüseyin Morsümbül12 Eylül 1980 sonrası · BelirtilmemişHüseyin Taşkaya5 Aralık 1993 · Siverek, Şanlıurfa · BelirtilmemişHüseyin Toraman1991 · Belirtilmemişİbrahim Ethem Coşkun–1982 · TKEPİbrahim Gündem1992 · Güneydoğu · Belirtilmemişİbrahim Kaypakkaya1949 – 1973 · TKP/MLİbrahim Uzun–1978 · Devrimci Derleniş · Halkın Kurtuluşu (okur katkısı; doğrulanmadı)İlyas Has1955–1984 · Dev-Yolİmran Aydın–1991 · TDKPIvana Hoffmann1995–2015 · MLKPKadir Manga–1971 · THKOKadir Tandoğan1958–1981 · MLSPBKemal Türkler1926–1980 · TİPKemal Üğdül–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıKenan Bilgin1994’te kaybedildi · TDKPLatif Can–1978 · TİPMahir Çayan1946 – 1972 · THKP-CMahmut Çal–1978 · Devrimci Derleniş · Halkın Kurtuluşu (okur katkısı; doğrulanmadı)Mahmut Ertak1992 · Güneydoğu · BelirtilmemişMahmut Kaya12 Eylül 1980 sonrası · BelirtilmemişMahmut Sönmez–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıMaksut Tepeli12 Eylül 1980 sonrası · BelirtilmemişMazlum Doğan1955/1958–1982 · PKKMehmet Boztepe– 2021 · TDKPMehmet Kanbur (Kambur)–1983 · Üçüncü Yol · Dev-YolMemet Kılınçaslan1950–2006 · EMEPMetin Göktepe1968–1996 · EvrenselMetin Yıldırımtürk– 1978 · TDKP geleneği · THKO · Halkın KurtuluşuMihri Belli1915–2011 · TKPMurat Kuseyri1955 – 2021 · TDKPMusa Ağdaş–1979 · Halkın KurtuluşuMusa Anter1920?–1992 · Özgür GündemMustafa Kahya–2014 · SYKPMustafa Özenç1959–1981 · Dev-YolMustafa Taş12 Eylül 1980 sonrası · BelirtilmemişNamık Tarancı1955–1992 · GerçekNecati Vardar1960–1982 · TKEPNecdet Adalı1958–1980 · Kurtuluş / Dev-Sol · kaynaklar farklıNezir Acar1992 · Güneydoğu · BelirtilmemişNubar Ozanyan1956–2017 · TİKKONurettin Yedigöl12 Nisan 1981 · İstanbul · BelirtilmemişÖmer Yazgan–1983 · Üçüncü YolOsman Nuri Uzunlar–1978 · TİPRamazan Yukarıgöz–1983 · Üçüncü YolRıdvan Karakoç1995’te kaybedildi · Sabahattin Ali1907–1948 · Markopaşa çevresiSadi Okçuoğlu–1978 · Devrimci Derleniş · Halkın Kurtuluşu (okur katkısı; doğrulanmadı)Şadiye Akyol–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıŞahmuz Aydın1992 · Güneydoğu · BelirtilmemişSakine Cansız1958–2013 · PKKSalih Gevence–1978 · TİPSerdar Alten–1978 · TİPSerdar Soyergin–1980 · HDÖŞeref Aydın1951 – 2006 · TDKPSeyit Konuk–1982 · TKEPSinan Cemgil–1971 · THKOSoner Gül1992 · BelirtilmemişŞükrü Yılmaz1992 · Güneydoğu · BelirtilmemişSüleyman Balıcı1992 · Güneydoğu · BelirtilmemişTahir Elçi1966–2015 · Diyarbakır BarosuTaylan Özgür1948–1969 · ODTÜ Sosyalist Fikir KulübüTuğrul Özbek1992 · BelirtilmemişTuran Dursun1934–1990 · Yazar · eski müftüUğur Mumcu1942–1993 · CumhuriyetUlaş Bardakçı1947–1972 · THKP-CÜmit Kaftancıoğlu1935–1980 · TRTVedat Demircioğlu1943–1968 · TİPVeysel Güney1957–1981 · Dev-YolYavuz Yıldırımtürk1942–2026 · THKO · Halkın Kurtuluşu · TDKPYunus Aydar–1994 · TDKP / SPA · okur katkısıYusuf Aslan1947 – 1972 · THKOYusuf Erişti1991 · Belirtilmemiş